Wat blijft er over van de bedrijfsopvolgingsregeling (BOR) als je veertien fiscalisten, wetenschappers en adviseurs twee uur lang vraagt hem hardop te rechtvaardigen? Opvallend weinig. Aan het eind van de geanimeerde sessie concludeert zelfs de fiscalist die de regeling al vijftien jaar zelf toepast dat de huidige BOR ‘eigenlijk nergens op slaat’. Dat is de rode draad van dit gesprek: niet dat een vrijstelling voor bedrijfsopvolging onwenselijk zou zijn, maar dat niemand meer scherp kan zeggen wát die vrijstelling eigenlijk beloont – ondernemerschap, familie, of vooral een handige route om vermogen belastingvrij door te schuiven.
The Floris publiceerde vorig jaar een concreet voorstel voor een fundamenteel herontwerp van de BOR: niet het eigendomspercentage zou centraal moeten staan, maar de keuzes die families bereid zijn te maken en de waarden die ze aantoonbaar naleven. De huidige regeling geeft namelijk vrijstelling aan iedereen met een belang van 5 procent – soms zelfs 0,5 procent -ongeacht of iemand een reële ondernemer is of enkel een fiscale constructie heeft opgetuigd. Dat is, zo luidt de stelling van The Floris, noch rechtvaardig, noch uit te leggen.
Veertien leden gingen hierover in besloten kring met elkaar in gesprek, onder leiding van moderator Pim Perquin en met gast-deskundige en inleider prof. Edwin Heithuis.
Een Ronde Tafel van The Floris is geen conferentie en geen lezing, maar een besloten gesprek met een kleine groep leden, met open vizier en zonder de ruis die het publieke debat zo vaak vertroebelt. De bijeenkomsten zijn bedoeld als oefenruimte voor perspectivistische lenigheid: het vermogen om een vraagstuk van meerdere kanten te doorgronden, voorbij de vanzelfsprekende posities. De output van een Ronde Tafel kan een artikel zijn, of een position paper.
DE INLEIDING VAN PROF. DR. MR. EDWIN HEITHUIS
Hoogleraar Fiscale Economie aan de UvA, rechter-plaatsvervanger bij de rechtbank Den Haag, en een van de gezaghebbende stemmen in Nederland op het gebied van de bedrijfsopvolgingsregeling.
Vóór 2010 kon een bv onbeperkt worden doorgeschoven bij overlijden, of het nu om ondernemings- of beleggingsvermogen ging -een schenking in box 2 was fiscaal zelfs niet in beeld. Vanaf 2010 zijn de regels van box 2 en de Successiewet op elkaar afgestemd: ook in box 2 gold voortaan alleen nog een vrijstelling voor ondernemingsvermogen, maar daar kwam een schenkingsfaciliteit voor terug. Sindsdien is er weinig fundamenteels veranderd -wel een reparatie in 2016 en een codificatie in 2024 -maar is het vrijstellingspercentage flink gegroeid: van 30 procent bij de start, via 50, 60 en 70, naar de huidige 75 procent over het meerdere (100 procent tot ongeveer €1,5 miljoen). Drie bouwstenen onderscheiden de Successiewet van box 2: de bezitseis, de voortzettingseis en de omvang van de vrijstelling. Heithuis’ centrale vraag aan tafel: is het probleem de wetgeving zelf, of vooral de manier waarop de Belastingdienst haar uitvoert -en had een uitstelfaciliteit niet net zo goed gewerkt als een vrijstelling?
HET GESPREK AAN DE RONDE TAFEL
Waarom bestaat de vrijstelling eigenlijk?
Het officiële doel van de BOR -behoud van het mkb en werkgelegenheid -bleek in het gesprek minder hard onderbouwd dan gedacht. Onderzoek waar de tafel naar verwees, concludeerde juist dat de meeste bedrijven de gecumuleerde belastingclaim ook zonder vrijstelling hadden kunnen dragen -een uitstelfaciliteit was voldoende geweest. Het ‘werkgelegenheidsargument’ functioneert in de praktijk vaak eerder als onderhandelingsdrukmiddel dan als bewezen effect: mensen die van baan moeten wisselen, vinden doorgaans ook weer werk.
Wat overblijft is een politiek ongemakkelijk gegeven: juist de grootste ondernemingen en de vermogendste ondernemers hebben het meeste belang bij de vrijstelling, terwijl het uitgangspunt ‘sterkste schouders, zwaarste lasten’ eigenlijk het omgekeerde zou voorschrijven. Meerdere deelnemers wezen bovendien op een scheve prikkel: de regeling begunstigt vooral schenken en overlijden, terwijl een gewone verkoop -óók een vorm van bedrijfsopvolging -helemaal niet gefaciliteerd wordt. Daardoor wordt de keuze wíe een bedrijf overneemt (vaak het eigen kind) fiscaal beloond boven de vraag wíe dat het beste zou kunnen -terwijl onderzoek juist laat zien dat ouders de kwaliteiten van hun kinderen structureel overschatten.
Het onzichtbare probleem: communicatie, niet techniek
Drie recente rapporten (van onder meer UBS en McKinsey) signaleren onafhankelijk van elkaar hetzelfde: bedrijfsopvolgingen worden bijna uitsluitend technisch begeleid, terwijl het communicatieve en relationele deel van een overdracht structureel onderbelicht blijft. In de praktijk stuurt de fiscale route sterk op zo snel mogelijk overdragen, vaak gepaard met strenge controlemechanismen waarbij de oudere generatie zeggenschap behoudt en de kinderen alleen ‘papieren’ vermogen krijgen -een bekend recept voor familieconflict. Zo ontstaat een paradox: juist de hoge BOR-vrijstelling kan bedrijfsopvolgingsconflicten in de hand werken in plaats van voorkomen. Eén aanwezige verwoordde het scherp: ‘de operatie is geslaagd, maar de patiënt is overleden’ -het fiscale plaatje klopt, maar het bedrijf overleeft de overdracht niet.
Het voorstel: kies voor het échte familiebedrijf
Dit bracht het gesprek terug bij het uitgangspunt van The Floris’ eigen artikel: laat een familie zelf kiezen of zij als ‘familiebedrijf’ wil worden aangemerkt -vergelijkbaar met keuzeregimes in het buitenland, of met het Nederlandse NSW-landgoedregime. Aan die keuze hangen dan harde voorwaarden: wie kiest voor het regime krijgt de BOR, maar mag nog maar een beperkt percentage aan het bedrijf onttrekken. Het achterliggende principe is ‘voor wat hoort wat’: een voordeel bij overdracht mag ook een verplichting met zich meebrengen om het bedrijf niet leeg te trekken voor de eigen estate planning. Wie zich niet aan de voorwaarden houdt, wordt alsnog belast -de vrijstelling wordt zo feitelijk een uitstelregeling, een soort conserverende aanslag.
Een deelnemer bracht Japan in als illustratie: daar bestaan de meeste eeuwenoude familiebedrijven ter wereld, dankzij volwassenenadoptie -een capabele opvolger die geen bloedverwant is, wordt geadopteerd en neemt zo de familienaam en de leiding over. Dat relativeert het uitgangspunt dat ‘familie’ per se bloedband moet betekenen, en opent de vraag of de kring van BOR-begunstigden niet verbreed zou moeten worden naar bijvoorbeeld langjarige werknemers en managers, in plaats van uitsluitend (klein)kinderen.
Concreet werd ook het idee van een ‘rentmeestervennootschap’ (steward ownership) besproken: de oorspronkelijke ondernemer treedt terug tegen een bescheiden vergoeding, het rendement blijft in het bedrijf zelf geborgd via een stichtingsstructuur, en er is geen klassieke eigenaar meer die vrijelijk kan uitkeren of verkopen. Radicaler, maar volgens sommigen precies wat nodig is om te voorkomen dat de BOR wordt gebruikt om, zoals bij het besproken V&D-achtige voorbeeld, een bedrijf via private equity leeg te laten zuigen terwijl de fiscale vrijstelling gewoon wordt geïncasseerd.
Alternatieven op tafel
Naast het ‘kiesregime’ van The Floris zelf, passeerden in de slotronde nog vier andere denkrichtingen:
- Winstrecht in plaats van vrijstelling: de overheid bedingt geen vrijstelling, maar een recht op een deel van de toekomstige winst -zo wordt de heffing uitgesmeerd over jaren in plaats van kwijtgescholden, en wordt de BOR minder aantrekkelijk als exit-route.
- Vrijstelling flink verkleinen, uitstel verruimen: bijvoorbeeld een vrijstelling van slechts 25 procent, gecombineerd met een royale uitstelfaciliteit -minder ingewikkeld dan een keuzeregime, wel politiek gevoelig.
- Alles onder de inkomstenbelasting: schenk- en erfbelasting afschaffen en één keer afrekenen bij overlijden binnen de inkomstenbelasting -dat lost meteen de internationale dubbeltelling op, waar Nederland nauwelijks verdragen tegen heeft.
- Toegang verscherpen in plaats van verbreden: de BOR openstellen voor iedereen in box 2, maar met een substantieel hoger minimumbelang (bijvoorbeeld 25 procent) om zuivere beleggers uit te sluiten -wat het onderliggende afbakeningsprobleem met box 3 grotendeels oplost.
Conclusie
De veertien deelnemers verschilden van mening over de oplossing, maar niet over de diagnose: de BOR is, zoals één van hen het samenvatte, een fiscaal instrument waarvan het doel door decennia van lobby en bijstelling grotendeels uit het zicht is verdwenen. Voordat er weer aan de knoppen wordt gedraaid, moet eerst helder worden wát de regeling precies zou moeten belonen -ondernemerschap en continuïteit, of simpelweg het hebben van een familie. Het gesprek eindigde met een aangrijpend voorbeeld uit de eigen praktijk van de moderator: een familie waar de BOR een gedwongen, verdeelde aandeelhoudersgroep heeft achtergelaten, en waar vastgoed dat niet voor de vrijstelling kwalificeert nu voor tranen aan de keukentafel zorgt. Dat, aldus de tafel, is precies waarom de regeling aan herziening toe is -op welke manier dan ook.